Cadw moch fel anifeiliaid anwes
Eich dyletswyddau os ydych yn cadw moch fel anifeiliaid anwes, gan gynnwys gofynion adnabod a chofnodion symudiadau.
Yn y canllaw hwn, defnyddir y geiriau 'rhaid' neu 'rhaid peidio' lle mae gofyniad cyfreithiol i wneud (neu beidio â gwneud) rhywbeth. Defnyddir y gair 'dylai' lle mae canllawiau cyfreithiol sefydledig neu arfer gorau sy'n debygol o'ch helpu i osgoi torri'r gyfraith.
Er i'r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd (UE) yn 2021, mae rhai darnau o ddeddfwriaeth (a elwir yn 'gyfraith gymathedig') yn parhau i fod yn berthnasol nes eu bod yn cael eu disodli gan ddeddfwriaeth newydd y DU, eu dirymu neu eu caniatáu i ddod i ben. Mae hyn yn golygu bod ein canllawiau yn dal i gynnwys cyfeiriadau at ddeddfwriaeth a ddeilliodd o'r UE.
Mae'r canllawiau hyn ar gyfer Cymru
Mae Deddf Iechyd Anifeiliaid 1981, Gorchymyn Rheoli Clefydau (Cymru) 2003 a Gorchymyn Moch (Cofnodion, Adnabod a Symud) (Cymru) 2014 yn gosod rheolaethau llym ar gadw moch, hyd yn oed fel anifeiliaid anwes.
Mae'r ddeddfwriaethau hyn yn ei lle oherwydd bod pob mochyn yn anifail a ffermir yng ngolwg y gyfraith, p'un a yw'n cael ei gadw fel mochyn anwes unigol neu'n rhan o fuches fasnachol fawr. Mae moch yn agored i glefydau heintus iawn, a allai, pe caniateid iddynt ymledu heb eu gwirio, ddinistrio diwydiant ffermio'r DU, fel y gwelwyd yn ystod yr achosion o glwy'r traed a'r genau yn 2001.
Mae'n rhaid i chi gofrestru fel ceidwad mochyn, cael trwydded ar gyfer unrhyw symudiad o foch i neu oddi ar eich safle, a chadw cofnodion o symudiadau o'r fath.
Mae'n rhaid adnabod moch gyda thag clust/tatŵ/slapfarc sy'n cynnwys nod y fuches a ddyrannwyd gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA). Os yw'r moch o dan flwydd oed, gellir defnyddio marc dros dro ond dim ond o dan amgylchiadau cyfyngedig. Ni ddylai moch, gan gynnwys y rhai hynny sy'n cael eu cadw fel anifeiliaid anwes, gael eu bwydo o unrhyw fwyd dros ben o geginau, bwytai neu gyfleusterau arlwyo, nac unrhyw gig neu gynhyrchion cig, gan gynnwys unrhyw fwyd lle mae unrhyw risg ei fod wedi bod mewn cysylltiad â chig.
Mae moch yn anifeiliaid fferm a rhaid cael gwared arnynt yn briodol os byddant yn marw; mae claddu yn anghyfreithlon.
Os ydych yn bwriadu bridio a gwerthu neu anfon anifeiliaid i'w lladd, yna mae rheolau ychwanegol yn gymwys.
RISG O GLEFYD
Wrth gadw mochyn mewn amgylchedd domestig mae yna berygl posibl o ddod i gysylltiad â chlefydau anifeiliaid, y gallech chi ac aelodau o'ch teulu eu dal. Dylech feddwl o ddifrif sut y byddwch yn edrych ar ôl mochyn mewn sefyllfa o'r fath a'r rhagofalon arbennig y bydd angen i chi eu cymryd i atal salwch.
CEIDWAID NEWYDD
Os ydych am gadw moch, rhaid ichi hysbysu'r Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) o'ch enw a'ch cyfeiriad, a chyfeiriad y daliad lle cedwir y moch (sy'n cynnwys eiddo domestig, os ydych yn bwriadu eu cadw gartref). Rhaid gwneud hyn o fewn mis. Dylid cysylltu ag APHA ar 0300 303 8268 neu apha.cymruwales@apha.gov.uk. Gofynnir i chi am eich rhif CPH fel cyfeirnod (gweler isod) ac yna byddant yn rhoi marc eich buches i chi, sy'n alffaniwmerig ac yn ddull cyflym ac effeithiol o nodi mangreoedd y mae moch wedi symud ohonynt.
Rhaid i chi hefyd hysbysu APHA, o fewn mis, os byddwch yn rhoi'r gorau i gadw moch neu os bydd unrhyw newidiadau i'r manylion a ddarparwyd yn wreiddiol.
DOGFENNAETH SWYDDOGOL A CHOFRESTRU: GOFYNION CYFREITHIOL
Cyn i chi symud moch ar eich tir, rhaid i chi gael rhif daliad plwyf sirol (CPH). Rhif adnabod unigol yw hwn ar gyfer y tir a'r adeiladau lle bydd eich moch yn cael eu cadw. Mae manylion am sut i wneud cais am rif CPH ar gael ar wefan Llywodraeth Cymru.
Ar ôl i chi gael eich rhif CPH, bydd angen i chi gael trwydded symud (eAML2) cyn i chi symud eich mochyn. Er mwyn cael trwydded symud moch mae gennych nifer o opsiynau.
Gallwch gofrestru am eAML2 trwy fynd i wefan AHDB Pork. Yna gallwch sefydlu symudiadau ar-lein ac argraffu'r nifer angenrheidiol o grynodebau cludwyr/ffurflenni symud. Mae'r eAML2 hefyd yn ymgorffori'r datganiad gwybodaeth am y gadwyn fwyd (FCI) sy'n ofynnol wrth symud moch i'w lladd.
Os nad oes gennych fynediad i'r rhyngrwyd, gellir cael ffurflen electronig ar gyfer symud eAML2 dros y ffôn drwy ffonio llinell gymorth eAML2 ar 0844 335 8400. Yna, bydd y ffurflen symud eAML2 yn cael ei phostio atoch. Cofiwch, ni chewch symud unrhyw foch hyd nes y bydd y ffurflen eAML2 wedi cyrraedd.
Unwaith y bydd y moch ar eich daliad, rhaid i chi roi gwybod i AHDB Pork o fewn tri diwrnod ar ôl cyrraedd a chofnodi'r symudiad ar system drwyddedu eAML2.
Nid oes angen hysbysu ymlaen llaw pan symudir moch i farchnad neu ganolfan gasglu yn unig. Gallwch gwblhau copi papur ysgrifenedig o grynodeb y cludwr. Dim ond os yw'r farchnad (neu'r ganolfan gasglu) yn cytuno i symud anifeiliaid i'r farchnad yn y modd hwn yn electronig er mwyn eu symud o'r fferm a chadarnhad bod y moch yn cyrraedd y farchnad ar y diwrnod y bydd y moch yn cyrraedd. Rhaid i chi sicrhau bod gweithredwyr y farchnad neu'r ganolfan gasglu yn cytuno â hyn cyn i foch gael eu symud yn gorfforol, a rhaid ichi dderbyn a chadw cadarnhad gan y farchnad ar ffurf ffurflen eAML2 wedi'i llenwi.
Sylwer: Mae cofrestru gydag APHA yn ofyniad cyfreithiol at ddibenion rheoli clefydau ac nid yw'n gysylltiedig â chofrestru gydag unrhyw gymdeithas brid/pedigri.
CADW COFNODION
Rhaid i bob perchennog moch gadw cofnod o'r anifeiliaid sy'n symud i'w safle neu oddi arno. Gellir cadw'r wybodaeth hon, sy'n cael ei hadnabod fel cofrestr symud y daliad, ar ffurf ysgrifenedig neu electronig. Yn ôl y gyfraith, mae'n ofynnol i'r gofrestr symud daliad gadw'r wybodaeth benodol ganlynol:
- Enw a chyfeiriad y person sy'n cadw'r cofnod
- Dyddiad symud
- Rhif adnabod neu farc dros dro
- Nifer y moch a symudir
- Cyfeiriad y daliad y cawsant eu symud ohono
- Cyfeiriad y daliad lle cawsant eu symud
Rhaid i chi gofnodi pob symudiad o fochyn i'ch safle neu oddi arno o fewn 36 awr i'r symudiad. Unwaith y flwyddyn bydd angen i chi gofnodi uchafswm y moch y byddwch yn eu cadw fel arfer a nifer gwirioneddol y moch ar eich daliad ar y dyddiad hwnnw. Os byddwch yn rhoi'r gorau i gadw moch, rhaid i chi gadw'ch cofnodion am dair blynedd ar ôl y dyddiad y gadawodd yr anifail olaf eich safle.
Rhaid i chi hefyd gadw cofnod o unrhyw feddyginiaethau milfeddygol sy'n cael eu prynu a'u rhoi i'ch moch, gan gynnwys meddyginiaethau a roddwyd gan filfeddyg.
Mae'n rhaid i chi gadw cofnod o waredu unrhyw foch marw. Ni ellir eu claddu, eu bwydo i gŵn ac ati a rhaid cadw derbynebau gwaredu am ddwy flynedd.
ADNABOD
Mae'n rhaid i foch gael eu hadnabod gyda thag clust/tatŵ/slapfarc sy'n cynnwys y marc gyr sydd wedi'i ddyrannu gan yr APHA pan fyddant dros flwydd oed. Mae hefyd, o dan yr amgylchiadau canlynolyn, yn ofynnol pan fyddant o dan flwydd oed:
- Eu symud i'r farchnad
- Eu symud i'w lladd
- Eu symud i sioe *
- Cael eu hallforio *
[* Rhaid marcio gyda rhif adnabod unigol unigryw hefyd.]
Os yw eich mochyn anwes yn llai na 12 mis oed ac nad yw'n gwneud un o'r symudiadau uchod, gellir defnyddio nod dros dro (er enghraifft, dot glas neu stribed coch gyda chwistrell marcio da byw) i adnabod yr anifail.
Mae'n bwysig adnabod mochyn gyda nod eich buches cyn iddo gael ei symud o'ch daliad. Felly, hyd yn oed pe byddai mochyn yn cael ei adnabod pan ddeuai ar eich daliad, rhaid i chi hefyd ychwanegu eich cenfaint i'r anifail drwy dag clust, tatŵ neu slapfarc cyn iddo symud o'ch daliad.
CLUDO EICH MOCH ANWES
Rhaid ystyried anghenion lles eich moch anwes bob amser cyn ac wrth eu cludo, a dylid cymryd y camau angenrheidiol i atal unrhyw glefyd rhag lledaenu. Mae'n rhaid i chi fod yn arbennig o ofalus i beidio â chludo'ch moch mewn unrhyw ffordd sy'n debygol o achosi anaf neu ddioddefaint diangen. Rhaid i'r cerbyd neu'r cynhwysydd a ddefnyddir i gludo'ch moch gael ei lanhau a'i ddiheintio'n drwyadl gyda diheintydd cymeradwy. Am y rheswm hwn, mae'n well cludo da byw mewn cerbyd neu drelar wedi'u cynllunio'n arbennig ar gyfer cludo da byw.
PAN GEWCH CHI'R MOCH ADREF
Ar ôl i chi symud moch i ddaliad cofrestredig, bydd yn rhaid cadw at reolau symud y safle.
Mae rheolau symud anifeiliaid yn cyfyngu'r cyfyngiadau ar wahanol rywogaethau o dda byw. Maent wedi'u cynllunio i arafu lledaeniad y clefyd mewn da byw a diogelu'r diwydiant ffermio.
Mae'r rheolau hyn yn golygu na fydd unrhyw foch, neu anifeiliaid eraill sydd eisoes ar eich safle, yn cael symud oddi ar y daliad am gyfnod penodol o amser. Yn achos moch, 20 diwrnod yw'r cyfnod hwn (gydag eithriadau cyfyngedig). Mae hyn yn golygu pan fydd eich mochyn (neu foch) yn cyrraedd y daliad, na ellir symud moch o'ch daliad nes bod 20 diwrnod llawn wedi mynd heibio; mewn geiriau eraill, mae rhyddid i foch symud o'ch daliad unwaith eto ar y 21ain diwrnod ar ôl iddynt gael eu symud i'ch safle.
Os oes unrhyw ddefaid, geifr neu wartheg yn cael eu cadw ar eich daliad a'ch bod yn symud mochyn i'r safle, ni ellir symud y defaid, y geifr a'r gwartheg hynny unrhyw le nes bod chwe diwrnod llawn wedi mynd heibio; mewn geiriau eraill, mae gan ddefaid, geifr a gwartheg hawl i symud ar y seithfed diwrnod ar ôl i'r moch gyrraedd eich daliad.
BWYD DROS BEN
Gall bwyd dros ben achosi clefyd. Mae'n anghyfreithlon bwydo'ch anifail â bwyd dros ben megis sgrameidiau o'ch tŷ. Mae hefyd yn anghyfreithlon bwydo moch gyda bwyd o fwytai, ceginau a chyfleusterau arlwyo eraill. Mae cosbau difrifol i unrhyw un a welir yn torri'r rheolau llym hyn.
OS BYDD MOCHYN YN MARW
Mae yna gyfreithiau llym i reoli'r broses o waredu carcasau da byw, sy'n cynnwys moch anwes. Ni allwch gladdu eich mochyn anwes os yw'n marw. Yn hytrach, rhaid mynd â'r carcas i, neu ei gasglu gan, iard gelanedd gymeradwy, cytiau cŵn hela, llosgydd neu weithredydd rendro drwy drefniant preifat. Rhaid cadw derbynebau gwaredu eiddo cymeradwy am ddwy flynedd.
TRWYDDED GERDDED
Os ydych yn berchen ar fochyn anwes ac am gerdded yr anifail oddi ar eich safle, rhaid i chi wneud cais am drwydded gerdded. Caiff y trwyddedau hyn eu rhoi gan APHA ar ran Llywodraeth Cymru ac maent yn cynnwys yr amodau canlynol:
- Mae'r llwybr ymarfer rydych yn ei ddefnyddio yr un fath â'r llwybr ar y dystysgrif
- Byddwch bob amser yn cadw'r mochyn ar dennyn
- Nid oes unrhyw gyswllt â moch eraill
- Byddwch chi byth yn bwydo'r mochyn gyda bwyd dros ben
- Byddwch yn cario copi o'r drwydded drwy gydol y daith gerdded
I gael trwydded gerdded ffoniwch APHA ar 0300 303 8268. Mae angen adnewyddu'r drwydded bob blwyddyn.
LLES EICH MOCH
Mae perchnogion a cheidwaid yn gyfreithiol gyfrifol am sicrhau bod anghenion lles eu hanifeiliaid yn cael eu diwallu, pan gânt eu cadw ac wrth gael eu cludo.
GWYBODAETH BELLACH
Mae rhagor o wybodaeth fanwl am foch ar gael ar wefan GOV.UK. Gweler hefyd God Argymhellion Llywodraeth Cymru ar gyfer Lles Da Byw: Moch.
YN Y DIWEDDARAD HWN
Dim newidiadau mawr
Adolygwyd / Diweddarwyd ddiwethaf: Mehefin 2026
Deddfwriaeth allweddol
Noder
Bwriedir y wybodaeth hon at ddibenion canllawiau; dim ond y llysoedd all roi dehongliad awdurdodol o'r gyfraith.
Mae dolenni 'Deddfwriaeth allweddol' y canllaw yn mynd i wefan legislation.gov.uk. Fel arfer, mae'r wefan yn diweddaru'r ddeddfwriaeth i gynnwys unrhyw welliannau a wnaed iddi. Fodd bynnag, nid yw hyn bob amser yn wir. Gellir dod o hyd i wybodaeth am bob newid a wnaed i ddeddfwriaeth drwy ddilyn y dolenni uchod a chlicio ar y tab 'Mwy o Adnoddau'.
Cysylltwch â gwasanaeth defnyddwyr Cyngor ar Bopeth yng Nghymru. Gallwch hefyd gysylltu ar 0808 223 1144 (ffoniwch 0808 223 1133 i siarad â chynghorydd drwy'r Saesneg).
© 2026 itsa Ltd.