Y tafod glas
Dysgwch am y tafod glas a sut y gellir lleihau'r risg o achosion
Yn y canllaw hwn, defnyddir y geiriau 'rhaid' neu 'rhaid peidio' lle mae gofyniad cyfreithiol i wneud (neu beidio â gwneud) rhywbeth. Defnyddir y gair 'dylai' lle mae canllawiau cyfreithiol sefydledig neu arfer gorau sy'n debygol o'ch helpu i osgoi torri'r gyfraith.
Er i'r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd (UE) yn 2021, mae rhai darnau o ddeddfwriaeth (a elwir yn 'gyfraith a gymathwyd') yn parhau i fod yn gymwys hyd nes y cânt eu disodli gan ddeddfwriaeth newydd y DU, eu dirymu neu y caniateir iddynt ddod i ben. Mae hyn yn golygu bod ein canllawiau yn dal i gynnwys cyfeiriadau at ddeddfwriaeth a ddeilliodd o'r UE.
Mae'r canllawiau hyn ar gyfer Cymru
Mae'r Tafod Glas yn glefyd feirysol sy'n effeithio ar bob anifail cnoi cil fel gwartheg a defaid, yn ogystal â geifr a cheirw. Mae hefyd yn effeithio ar gamelidau fel lamas ac alpacas. Nid yw'n effeithio ar geffylau na moch.
Mae'r tafod glas yn hysbysadwy. Os ydych yn amau tafod glas, mae'n rhaid i chi yn ôl y gyfraith hysbysu'r Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion ar unwaith (APHA - 0300 303 8268). Mae methu â gwneud hynny yn drosedd.
MESURAU ATAL Y TAFOD GLAS
Gellir dod o hyd i wybodaeth am y sefyllfa ddiweddaraf ledled Prydain Fawr ar wefannau Llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth Cymru.
BETH YW EFFAITH BOSIBL Y CLEFYD?
Gall achosion arwain at gyfyngiadau symud anifeiliaid a masnachu am gyfnod hir, yn ogystal â cholli cynhyrchiant. O safbwynt lles, gall y clefyd achosi i anifeiliaid ddioddef. Mae anifeiliaid yr effeithir arnynt yn aml yn cael eu lladd i atal clefydau rhag lledaenu a dioddefaint diangen.
ARWYDDION CLINIGOL
Mae'r tafod glas yn cael ei ledaenu'n bennaf gan wybed llawndwf (rhywogaeth Culicoides), sydd i'w cael ledled Prydain Fawr, gan frathu anifail sy'n agored i'r clefyd. Gall gwybed heintiedig ledaenu'n lleol ac yn ehangach mewn rhai tymereddau ac amodau gwynt. Gall y firws hefyd gael ei ledaenu trwy waed heintiedig neu gynhyrchion cenhedlol, yn ogystal â thrwy symud anifeiliaid heintiedig. Nid yw'r clefyd yn cael ei drosglwyddo trwy gyswllt uniongyrchol neu anuniongyrchol rhwng anifeiliaid yn absenoldeb pryfed. Mae fectorau clefydau eraill wedi'u nodi, gan gynnwys epil heb eu geni. Mae rhagor o wybodaeth am sut mae'r tafod glas yn cael ei ledaenu ar gael ar wefan GOV.UK.
Os ydych yn cadw da byw, dylech fod yn ymwybodol o'r arwyddion clinigol a rhaid rhoi gwybod ar unwaith am unrhyw amheuaeth o glefyd y tafod glas yn eich anifeiliaid.
Mae'r symptomau'n amrywio ar draws gwahanol rywogaethau, ond gallant gynnwys twymyn, briwiau, a chochni'r geg, y llygaid, y trwyn a band coronaidd, yn ogystal â glafoerio gormodol, rhedlif trwynol, erthyliad ac weithiau marwolaeth.
BETH SY'N DIGWYDD OS DEUIR O HYD I ANIFAIL A AMHEUIR?
Bydd APHA yn cynnal ymchwiliad milfeddygol. Os na ellir diystyru clefyd, rhaid cymryd samplau i'w dadansoddi mewn labordy.
Bydd arolygydd milfeddygol yn cynhyrchu rhestr o'r holl anifeiliaid ar y safle, yn ogystal ag ymchwilio i unrhyw ffynonellau posibl a rheolaeth fector. Bydd hysbysiad yn gosod y safle a amheuir o dan gyfyngiadau. Gwaherddir symud anifeiliaid tueddol a chynhyrchion cenhedlol i'r fangre neu oddi arni, ac i unrhyw le y gall anifeiliaid sy'n dueddol i gael y clefyd fod wedi dod i gysylltiad â'r clefyd, tra'n aros am ganlyniadau'r profion labordy.
Ar yr adeg hon, gellir sefydlu Parth Rheoli Dros Dro gyda radiws o 10 km (TCZ), neu o faint priodol i atal y clefyd, o amgylch y safle yr effeithir arno. Bydd hyn yn cyfyngu ar symudiadau anifeiliaid, carcasau a chynhyrchion cenhedlol sy'n agored i niwed ac eithrio dan drwydded filfeddygol.
Codir cyfyngiadau os na chadarnheir y clefyd.
BETH SY'N DIGWYDD OS CAIFF Y CLEFYD EI GADARNHAU?
Os bydd y tafod glas yn cael ei gadarnhau ar y safle, ac mae'n ymddangos bod lledaeniad lleol cyfyngedig, mae'n debygol y gwneir ymdrech i atal a dileu'r clefyd trwy ddifa'r anifeiliaid yr effeithiwyd arnynt.
Os credir bod firws y tafod glas yn lledu y tu hwnt i'r ardal leol ac na ellir ei ynysu mewn Parth Rheoli (CZ) o faint priodol i ddal y clefyd, bydd cyfyngiadau symud yn cael eu datgan o amgylch y safle heintiedig. Ni chaniateir i anifeiliaid, carcasau a chynhyrchion cenhedlol sy'n agored i niwed symud o eiddo yn y CZ.
Os cadarnheir trwy wyliadwriaeth fod y tafod glas yn cylchredeg, bydd mesurau rheoli clefydau wedyn yn dibynnu ar straen y tafod glas a'r dull o'i gyflwyno, er bod rheolaethau'n debygol o gynnwys parthau rheoli mwy a mesurau rheoli fector posibl. Bydd Parth Cyfyngedig (RZ, gyda radiws o 100 km o leiaf) a Pharth Gwyliadwriaeth (SZ, gyda dyfnder o 50 km o leiaf, yn dilyn radiws y RZ) yn cael eu datgan.
Ni chaniateir symud anifeiliaid sy'n dueddol o gael y clefyd a chynhyrchion cenhedlol allan o RZ, ac eithrio o dan drwydded ac i gyfyngu ar y risg o ledaenu clefydau pellach.
Gall ceidwaid ddefnyddio gwasanaeth trwyddedu clefydau anifeiliaid ar-lein APHA i wneud cais am drwydded benodol ar gyfer unrhyw symudiad, o fewn unrhyw un o'r mathau o barth tafod glas a ddisgrifir uchod, nad yw wedi'i gynnwys gan drwydded gyffredinol. Mae rhagor o wybodaeth am drwyddedau symud tafod glas, lladd-dai dynodedig a marchnadoedd lladd ar gael ar wefan Llywodraeth Cymru.
Ceir rhagor o wybodaeth yn Strategaeth Rheoli Clefyd Feirws y Tafod Glas Prydain Fawr, sy'n nodi'r mesurau rheoli clefydau, gan gynnwys mesurau tebygol sy'n dibynnu ar y straen o'r tafod glas a ganfyddir.
A ALL POBL DDAL Y CLEFYD?
Mae'r Tafod Glas yn glefyd feirysol a gludir gan bryfed sy'n effeithio ar anifeiliaid cnoi cil. Nid yw'n hysbys bod y clefyd yn effeithio ar bobl. Nid oes unrhyw berygl i iechyd dynol.
A ALLAI EFFEITHIO AR Y BWYD RWY'N EI FWYTA?
Na, nid yw'n effeithio ar y bwyd rydym yn ei fwyta ac ni ellir ei gontractio trwy fwyta cynhyrchion anifeiliaid.
BETH ELLIR EI WNEUD I LEIHAU'R RISGIAU?
Dylai ceidwaid ystyried yr adeg o'r flwyddyn; mae gwybed yn weithredol yn bennaf rhwng mis Mawrth a mis Tachwedd, ond gallant fod yn bresennol hyd at fis Rhagfyr neu fis Ionawr. Mae amodau meteorolegol, megis tymheredd a chyfeiriad y gwynt, yn debygol o gynyddu'r siawns o haint yn ystod y misoedd hyn. Mae newidynnau eraill megis topograffeg ac agosrwydd at, a maint, ffermydd cyfagos hefyd yn dylanwadu ar ba mor hawdd a pha mor bell y gall gwybed ledaenu'r clefyd.
Er na ellir dileu'r bygythiad gan wybed, gellir cymryd camau i liniaru'r risg o ledaenu'r clefyd. Gallai mesurau gynnwys:
- Lleihau symudiadau anifeiliaid yn ystod cyfnodau risg uchel i leihau'r risg o symud anifeiliaid heintiedig neu ddod â gwybed gydag anifeiliaid
- Cyrchu anifeiliaid yn gyfrifol, gan gynnwys wrth fewnforio anifeiliaid
- Parhau i fod yn wyliadwrus a rhoi gwybod ar unwaith am unrhyw amheuaeth o glefyd y tafod glas
- Ystyried gweithredu mesurau rheoli fector yn wirfoddol. Mae gwybed yn bridio mewn priddoedd llaith gyda chynnwys organig uchel, fel tail taw; gall trin y rhain â phryfleiddiaid neu gadw da byw a da byw sy'n agored i niwed yn bell oddi wrthynt leihau amlder brathu ac felly trosglwyddo'r tafod glas
- Ymarfer bioddiogelwch da ar safleoedd da byw
CLEFYDAU HYSBYSADWY
Am wybodaeth am glefydau sy'n hysbysadwy (sy'n golygu bod gofyniad cyfreithiol i roi gwybod am achosion ac achosion a amheuir i APHA), gweler 'Clefydau hysbysadwy'.
RHYBUDDION CLEFYD
Gall ceidwaid da byw gael y wybodaeth ddiweddaraf am y datblygiadau tafod glas diweddaraf trwy wasanaeth tanysgrifio rhybudd APHA.
RHAGOR O WYBODAETH
Ceir gwybodaeth fanwl am y tafod glas ar wefan Llywodraeth Cymru.
Mae rhagor o wybodaeth am yr asesiad diweddaraf o firws y tafod glas yn Ewrop ar gael ar wefan GOV.UK.
Mae trwyddedau wedi'u rhoi ar gyfer defnyddio brechlynnau seroteip 3 (BTV-3) penodol heb awdurdod o fewn y Deyrnas Unedig, yn amodol ar gydymffurfio ag amodau'r drwydded gyffredinol ac adrodd eich defnydd o'r brechlyn BTV-3.
Mae APHA wedi cynhyrchu sawl adnodd ar y tafod glas, gan gynnwys posteri a fideos.
SAFONAU MASNACH
I gael rhagor o wybodaeth am waith Gwasanaethau Safonau Masnach - a chanlyniadau posibl peidio â chadw at y gyfraith - gweler 'Safonau Masnach: pwerau, gorfodi a chosbau'.
YN Y DIWEDDARIAD HWN
Adran newydd: 'Mesurau atal y Tafod Glas'.
Adolygwyd / diweddarwyd ddiwethaf: Gorffennaf 2026
DEDDFWRIAETH ALLWEDDOL
Noder
Bwriedir y wybodaeth hon at ddibenion canllawiau; dim ond y llysoedd all roi dehongliad awdurdodol o'r gyfraith.
Mae dolenni 'Deddfwriaeth allweddol' y canllaw yn mynd i wefan legislation.gov.uk. Fel arfer, mae'r wefan yn diweddaru'r ddeddfwriaeth i gynnwys unrhyw welliannau a wnaed iddi. Fodd bynnag, nid yw hyn bob amser yn wir. Gellir dod o hyd i wybodaeth am bob newid a wnaed i ddeddfwriaeth drwy ddilyn y dolenni uchod a chlicio ar y tab 'Mwy o Adnoddau'.
Cysylltwch â gwasanaeth defnyddwyr Cyngor ar Bopeth yng Nghymru. Gallwch hefyd gysylltu ar 0808 223 1144 (ffoniwch 0808 223 1133 i siarad â chynghorydd drwy'r Saesneg).
© 2026 itsa Ltd.